Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کالم تے کالمسٹ >> زباناں بارے نہرو رپورٹ دی کھچاں اتے سیاسی دانشوراں دے گھاٹے (6ویں لڑی)

زباناں بارے نہرو رپورٹ دی کھچاں اتے سیاسی دانشوراں دے گھاٹے (6ویں لڑی)

March 11th, 2017

208 صحیفاں تے مشتمل نہرو رپورٹ دے ڈاکومنٹ وچ باب نمبر چار صوبیاں دی سرحداں نوں زباناں راہیں مڑ توں اسارن بارے ہے۔ جداں میں پچھلی قسط لکھی تے اک یار بیلی مینوں باہروں فون کیتا اتے اوہ اپنی لمیری سیاسی جدوجہد اتے لکھت،پڑھت وچ ایہہ رپورٹ پہلی وار پڑھی سی۔ اوس پچھیا ایہہ گل تے ہر سیاسی بندے نوں پتہ سی پئی انگریزاں دی مردم شماریاں کوئی ایڈا پکا تے کھوجی کم نہیں سی فیر ایس نوں نہرو رپورٹ وچ رلتی اٹھ وڈے دماغاں انّے واء کیوں ورتیا۔ میں اوس نوں جواب دتا،اک وڈا مسئلہ تے ڈیٹابارے کھوج دا ہے۔جے کوئی ڈیٹا کسے نظریاتی، سیاسی، مذہبی ٹہانی نوں سوٹ کردا ہے تے اوہ اوس نوں جن چھپا پالیندا ہے تے کھوج بھل جاندا ہے۔ جے سوٹ نہ کرے تے اوہ انگریزاں دی سازش بن جاندا ہے۔ وڈی مثال دلتاں، شودراں دی ہے۔ پئی 1921 بعدوں نگریزاں انہاں دی گنتری شروع کیتی سی پر کیونجے کانگرس نوں ایہہ سوٹ نہیں کردا سی اتے ایس نال ہندواں دی گنتری گھٹ جانی سی تاں انہاں ایس نوں رد کر چھڈیا۔ جداں 1932 دے کمیونل ایوارڈ وچ دلتاں، شودراں نوں وکھریاں سیٹاں دا آکھیا گیا تے مہاتما گاندھی مرن بھرت رکھ لتا۔ سیاستاں پاروں امبیدکرہوراں نوں رام تے کرلتا تے شودراں دی وکھریاں سیٹاں مکا دتیاں گیاں، پر اج دے بھارت وچ دلت سیاست راج کررہی ہے ۔ایس توں سبق سکھنا چاہیدا ہے۔ چلاکیاں پھڑیاں جاندیاں نیں۔ ایہہ سب سیاستاں نیں۔اج دے پاکستان اندر وی زباناں،لہجیاں حوالیاں نال بہوں دانشور چلاکیاں کر رہے نیں۔پر جے نہرو رپورٹ دی چلاکیاں اخیر سامنے آگیاں نیں تے ایہہ وی لکیاں نہیں رہین گیاں۔ اصل گل ایہہ ہے اساں انگریزاں دے گزئیٹراں، مردم شماریاں دے بنائے ڈیٹا تے عالمی معیاراں نال مڑ جھات پاندے۔نرے20 سال بعدوں بھارت وچ بنائے ’’ڈار کمیشن‘‘ نوں96زباناں نظر آگیاں پر ’’نہرو رپورٹ‘‘ دے لکھاریاں نے ترے درجن توں گھٹ زباناں دا ہی ذکر کیتا تے اوس وچ وی پنجابی نوں ہندی دے کھاتے پا دتا۔مکدی گل ایہہ ہے پئی جداں اساں زباناں اُتے صوبیاں نوں بناون دا بیانیہ جاری کردتا تاں گل ہور چوڑ ہوگئی۔ جداں ونڈ بعدوں بھارتی پارلیمنٹ نے ’’ڈارکمیشن‘‘ بنایا تاں اوس دسیا پئی بھارت وچ 96 زباناں بولیاں جاندیاں نیں۔ برٹش انڈیا وچوں شینا، پشتو، بلوچی، براہوی تے ہور نکی وڈیاں زباناں نکل کے پاکستان دا حصہ بن چکیا سن۔ ایس وچ جے چکمہ قبیلیاں دی زباناں وی رلتی کرو تے 1928 دے سال برٹش انڈیا وچ 120 زباناں بولیاں جاندیاں سن۔زباناں دی بنیاد تے صوبے بناون دا مطلب کیہ 120 صوبے بنانا سی؟ جے نہرو رپورٹ دے وڈے دماغاں نوں دھرتی دی زباناں بارے ہی نہیں پتہ سی تاں فیر زباناں دی بنیاد تے صوبے بناون دا مطالبہ کیہ کجھ زباناں نوں خش کرن دا ڈنگ ٹپاؤ فارمولا سی؟ چلو تساں پہلے ایہہ ویکھو پئی نہرو رپورٹ وچ کیہہ لکھیا سی۔چیتے رہے پئی پہلی وڈی لام بعدوں انگریزاں آسٹرو ہنگیرین سلطنت، پرویشیائی جرمنی سلطنت اتے سلطنت عثمانیہ توڑیاں سن اتے نویں نویں ملک بنائے سن۔ ایہہ ملک بنادے ہوئے انہاں اک زبان تے اک کلچر بارے اک وار وی نہیں سوچیا سی۔ اک جرمنی دی مثال کافی نہیں جہیڑی یورپ دی کڈیاں تھاواں تے بولی جاندی سی سگوں یورپ وچ بنن والے نویں ملکاں وچ زباناں دے حوالیاں نال ونڈے ہوئے ملک وی سن۔وڈی مثال مڈل ایسٹ دی سی جس وچ عربی زبان بولن والے کڈے ملک بن گئے سن ایہہ تساں جاندے ہو۔ اینج ہی فارسی بولن والے کجھ ایران وچ سن تے بہوں سارے وسط ایشیائی خط وچ ۔چیتے رہے، ایہہ سب وی نہرو رپورٹ لکھن توں 8 سال پہلے ہوچکیا سی۔ پر نویں نویں ملک بناون دی سیاستاں وچوں فرانس تے برطانیہ دی حاکمیتاں نکلیاں سن۔ نہرو رپورٹ والے زباناں توں صوبے بناون نال کس دی حاکمیتاں چاہندے سن؟ ایہہ وی رپورٹ پڑھ کے پتہ چل جاسی۔ نہرو رپورٹ دے لکھاریاں برٹش انڈیا دے صوبیاں دی سرحداں نوں زباناں پاروں مڑ اسارن دی گل جس لکویں ٹیچا لئی کیتی اوس نوں لبھن دی لوڑی دا ہے۔ رپورٹ لکھیا پئی صوبیاں دی سرحداں نوں مڑ اسارن وچ وڈا کردار زبان دا ہوسی۔ انہاں زباناں، لہجیاں تے لپیاں پاروں انگریزاں دے پھیلائے بیانیے خلاف کوئی گل ہی نہیں کیتی۔ اُردو، ہندی جھیڑے دے سوال نوں’’ہندوستانی‘‘آکھ کے ہور کراہے پا دتا۔ زباناں دی رنگا رنگی نوں تسلیم کرن دی گل کرن اتے بغیر لپی دے بولن جاون والی زباناں دے مسلیاں نوں حل کرن دی تھاں انہاں زباناں نوں صوبیاں نال جوڑن نال زباناں دے وچلے مسئلے گواچ گئے۔ اک وڈا مسئلہ رسم الخط تے لکھت دی روائیت دا سی۔اوس ویلے 120 زباناں وچوں 70 فیصدی زباناں دی لپیاں وی پوری طراں نہیں بنیاں سن اتے سینہ بینہ علم (Oral Tradotional) چل رہی سی۔ ذرا تساں اڑیسیہ دے لوکاں دی ماں بولی ’’اوری یا اوڈی‘‘ بارے گوگل وچ لکھ کے ویکھو تہانوں سرت آجائے گی۔ایس زبان نوں بولن والے لکھاں نہیں کڑوڑاں وچ سن ۔کسے زمانے اوہ ’’کلنگا تے موریا دے راکھے سن اتے پرانا جین مت دا لٹریچر وی انہاں بنایا پر300سال تیک اوہ نواباں تے انگریزاں پاروں بنگالی حاکمیت دے تھلے لگے رہے تے 19 ویں صدی وچ ’’جانگلی‘‘ آکھوان لگے۔نہرو رپورٹ دے لکھاریاں دوہی حوالے اپنے سامنے رکھے جس وچ اک بال کنگا دھرتلک دا کتابچہ سی اتے دوجا کانگرس دی 1920 والی قرار داد۔ دوناں وچ زباناں بارے بنیادی گلاں کیتیاں ہی نہ گیاں سن۔ اک زبان تے اک ملک دا گھما سب دے ذہن وچ پکا سی اتے اوس دا بچہ اک صوبہ تے اک زبان والا کوڑ بیانیہ سی۔ وطنی تشکیلاں وچ اوہ اک پکی سرحد اتے اک زبان رکھنا چاہندے سن۔ ایس کم لئی انہاں ہندی تے اُردو توں پراں ہوندے ہوئے ’’ہندوستانی زبان‘‘ دا لفظ ایجاد کیتا اتے ایس نوں مشترکہ زبان آکھ دتا۔ پر رپورٹ دے لکھاری انگریزی زبان دی برکات نوں وی چھدنا نہیں چاہندے سن۔ تاں مارے زباناں بارے لکھے باب وچ پہلا پیرا ایہو لکھیا پئی اساں انگریزی دے خلاف نہیں۔ ایس دے نال نال 1920 دی قرارداد دا حوالہ دیندے ہوئے ایہہ آکھیا گیا پئی ہر صوبہ نوں جے اوس وچ بولن والی زبان دے حساب نال اساریا جائے تے اوہ صوبے وچ اپنی زبان وی ورت سکے گا۔ اوہ ایہہ گل یاد نہیں رکھنا چاہندے سن پئی صوبے دے دور دی گل، کئی ضعلیاں دی تحصیلاں وچ وکھو وکھ زباناں بولیاں جاندیاں نیں۔ زباناں پاروں صوبیاں نوں ونڈن دے نال نال ا نہاں اک ہور پکھ لادتی۔ اوہ ایہہ سی پئی جے کسی تھاں تے لوک وکھرا صوبہ بناون دے حق وچ ہون تے اوس دا وی خیال کیتا جائے گا۔ ایس نال اک ہور گنجائش پیدا کردتی گئی۔ جس تے بعد وچ بہوں کھیڈیا گیا۔ پئی جے اج پاکستان دے شہر کراچی والے وکھرا صوبہ بناون دے حق وچ ووٹ دین تے تساں وکھرا صوبہ بناؤ گے؟ پر رپورٹ لکھن والیاں دی نظر کتھے ہور سی اتے اوہ ہندی تے ہندوستانی دی بنیاد تے مل مارن دا پروگرام رکھدے سن۔ ’’زباناں دی تھاواں‘‘ دے عنوان نال لکھی سرخی بعدوں انہاں اندر دی گل کردتی۔ رپورٹ وچ لکھیا ہے کہ برٹش انڈیا وچ اک وڈا ہندوستانی بلاک ہے جیہڑا سارے شمالی ہندوستان وچ پھلیا ہویا ہے اتے ایس وچ کجھ حصیاں وچ پنجابی بولی جاندی ہے۔ مطلب ایہہ پئی یوپی پنجاب نوں رلاکے اک وڈا گھما بناؤ جتھے ہندی (ہندوستانی) تے ہندواں دی اکثریتاں ہون۔ ایہہ مسلم اکثریتی پنجاب توں جان چھڈان دی کوشش وی سی، اتھرے سکھاں، پٹھاناں نوں قابوں کرن دی وی تے پنجابی، کشمیری، پشتو، وغیرہ نوں نہ منن دی کوشش وی۔ ایہہ سب چلاکیاں سن۔ تھاواں نال جڑی باقی زباناں دے ناں وی ذرا پڑھ لو تاں پشتو، بلوچی، کشمیری، ،بلتی والیاں دی وی تسلی ہوجاسی۔ رپورٹ وچ باقی زباناں دے ناں ایہہ نیں۔ بنگالی، تیلگو، ملیالم، اوریا، گجراتی، آسامی، مراٹھی تے سندھی۔ اج دے پاکستان وچ انہاں نوں نری سندھی زبان ہی نظر آئی اتے اوس بارے فٹ توں اگلے پیراگراف وچ لکھ دتا پئی ایس دا مقدمہ وی تگڑا نہیں۔ ایتھے فیر ایہو گل لکھی پئی مالی حوالیاں نال سندھ نوں بمبئی توں کٹنا غلط ہوسی۔ سندھ بارے گل کردے ہوئے رپورٹ دے لکھیاریاں نوں سندھ وچ وسن والی مذہبی اقلیتاں بارے گل کرنی لوڑی دی سی۔ اینج دی ہی گل رپورٹ والیاں بلوچستان تے سرحد بارے وی کیتی۔ پر ساؤتھ انڈیا سی پی وغیرہ بارے گل کردے ہوئے اوہ مذہبی اقلتیاں دا اہم مسئلہ بھل گئے۔ اخیر انہاں دھرمی ونڈ دی گل چھیڑے دے ہوئے سندھ دے بمبئی توں وکھرے ہون دے مطالبے نوں اک دھرمی مسئلہ آکھ کے رگیدنا شروع کردتا۔ ذار غور کرو، اک پاسے اوہ سندھی نوں وکھری زبان من وی لتا پر دوجے پاسے اوس نوں وکھری حیثیت دین نوں تیار نہیں۔ اک پاسے انہاں آپ لکھیا پئی صوبیاں دی سرحداں مڑ اسارن وچ زبان دا مسئلہ سب توں اہم ہے پر فیر وی سندھ نوں ایہہ حق دین لئی تیار نہیں سن۔ چار صحیفاں تے ایہہ بحث پھیلاون بعد ایہہ لکھیا پئی اوکڑاں نہ ہون تاں سندھ نوں وکھرا کیتا جاسکدا ہے۔ نالوں نال ایہہ وی لکھ دتا پئی مسٹر ’’اینے‘‘ تے ’’پردھان‘‘ ایس نوں نہیں منیندے کیونجے سندھ مالی حوالیاں نال اپنے پیراں تے نہیں کھلو سکدا۔ ایس لئی اساں مزید تحقیقاں دی لوڑ محسوس کردے ہاں۔ سندھ بارے لکھے باب نوں مکاندے ہوئے رپورٹ اک ڈاکومنٹ ’’سندھ ییکٹ‘‘ دا ذکر وی کیتا۔ ایس ڈاکومنٹ تے 31 سندھیاں دے دستخط دسے گئے جس وچ ہندو، مسلم تے پارسی سندھی رلتی سن۔ ایس توں اڈ سندھ آرائیں آرگنائزیشن (سملین) تے سندھ صوبائی ہندو سبھا دی قرار داداں دا حوالہ وی رپورٹ وچ ہے۔ ’’پر اساں ایس ییکٹ نوں سندھیاں دا نمائندہ نہیں سمجھدے اتے سندھ دے معاشی مستقبل دی سانوں زیادہ فکر ہے‘‘۔ ایتھے ایہہ باب مک گیا تاں تسی سمجھ سکدے ہو پئی نہرو رپورٹ والے سندھی تے سندھ بارے کیہ آکھ رہے سن۔ رپورٹ دے اخیر وچ دتیاں تجاویز وچ زباناں نوں سامنے رکھدے ہوئے صوبیاں دی سرحداں مڑ اسارن دے مسئلہ تے جیہڑی گل کیتی گئی اوہ گول مول ہی سی۔ ایہہ لکھیا گیا پئی اونہاں صوبیاں وچ ایہہ کم ہوسی جتھے اکثریتاں ایہو گل دی حمائیت کرن اتے اوہ صوبے انتظامی تے معاشی طور تے اپنے پیراں تے کھلون دے قابل وی ہون۔ ایہہ تلک دی تجویز اتے 1920 دی قرار داد توں پچھے ہٹن دا اعلان وی سی۔ ایہہ وی آکھیا گیا پئی پنجاب تے بنگال و چ اسمبلی دی سیٹاں دا کوٹہ رکھن دی کوئی لوڑ نہیں پر پنجاب تے بنگال توں اڈ آبادی دے حساب نال باقی صوبیاں وچ مسلماناں دی سیٹاں دا کوٹہ رکھیا جائے۔ ایہہ گل سمجھ توں باہر ہے۔ پنجاب تے بنگال وچ 56 تے 54 فیصدی مسلم آبادی سی تے جے یوپی، بہار وچ مسلماناں نوں آبادی دے کوٹے تے سیٹاں دینیاں سن تے پنجاب وچ کیوں نہیں۔ فیر یوپی وچ جے تساں مسلمان آبادی نوں آبادی حساب نال کوٹہ دینا سی تاں فیر پنجاب وچ سکھاں نوں کیوں نہیں؟ ایہہ وی تجاویز دے باب وچ لکھیا پئی صوبہ سرحد وچ غیر مسلماناں نوں کوٹہ وی دتا جائے تے عام سیٹاں تے وی اوہ چوناں لڑ سکن۔ سندھ بارے اوہی رام کہانی لکھی گئی جے معاشی طور مناسب ہوئے تاں سندھ نوں بمبئی توں وکھ کیتا جائے۔
تسی ویکھو پئی موتی لال نہرو، علی امام، تیج بہادر سپرو، ایم ایس اینے (Aney)، منگل سنگھ، شعیب قریشی، سبھاش چندر بوس تے جی آر پردھان جیہڑی رپورٹ جاری کیتی اوہ انہاں اعلیٰ دماغاں دی جس سیاسی سوچ دا نچوڑ سی اوس تے رونا دی مشکل ہے۔ جواہر لال نہرو تے ہور دوجے لوکاں ایس رپورٹ وچ اسٹنٹ کھوجی دا کم کیتا اتے نکی رپورٹاں تیار کیتیاں۔ رپورٹ نوں پبلک کرن توں پہلاں 50 صفحیاں دا اک ڈرافٹ وی بنایا اتے اوس کجھ ہور اعلی دماغان نال شیئر وی کیتا۔ایس درافٹ تے ڈاکٹر ایم اے انصاری، موتی لال نہرو، پنڈت مدن موہن مالویہ، سرعلی امام، سرتیج بہادرسپرو، مولانا ابولکلام آزاد، سپچھی دانند اسنہا، سی وائے چنت مانی، ٹی اے کے شیر وانی، منگل سنگھ، محمدشفیع داؤدی، ایم ایس اینے، سیف الدین کچلو، سبھاش چندر بوس، شعیب قریشی، چوہدری خلیق الزمان، ڈاکٹر آر رنجیت سنگھ، سید محمود، اے ایم خواجہ تے جواہر لال نہرو دے دستخط نیں۔ ذرا غور کرو انہاں ساریاں یاتے پڑھے بغیر دستخط کردتے یا فیر ایہو ساڈا پولیٹکل کیپٹل ہیگا سی اوس ویلے تیک۔
رپورٹ وچ دو ضمیمے خاص توجہ چاہندے نیں کیونجے ایہہ لکھیا ہے پئی انہاں نوں جواہر لال نہرو تیار کیتا سی۔اک بنگال بارے ہیگا تے دوجا پنجاب بارے لکھیا گیا۔پنجاب بارے لکھی جواہر لال دی رپورٹ دے پہلے پیراگراف وچ لکھیا ہے پئی پنجاب وچ ہندواں تے مسلماناں دی گنتری وچ تھوڑا جیہا فرق ہے۔پنڈت ہوراں دا ایہہ جملہ رپورت وچ دتے اعداد و شمار نال میل نہیں کھاندا کیونجے پنجاب وچ مسلمان ہندواں توں ڈھیر زیادہ سن۔ایس جملے توں لگدا ہے پئی اوہ سکھاں نوں وی ہندو ہی بنانا چاہندے سن۔ ایہہ وی نہرو ہوراں لکھیا کیونجے مسلمان بچے زیادہ جمدے نیں اتے انہاں دی بیوا وی ویاہ کرلیندی ہے تان مارے ایہہ تناسب ودھ گیا ہے۔ اگے خود نہرو ہوراں 1921 دی مانو گنتری دا ریکارڈ دتا ہے جس وچ ریاستاں نوں کڈھ کے پنجاب دے اعداد و شمار دتے گئے نیں ایس پاروں وی مسلمان 55.3 فیصدی تے ہندو نرے 31.8 فیصدی دسے گئے نیں اتے سکھ 11.1 فیصدی سن۔ انہاں اعداد و شمار موجب راولپنڈی تے ملتان ڈویژن وچ مسلم پنجابیاں دا تناسب 86.9 تے 76.9 فیصدی لکھیا ہے۔ لہور ڈویژن وچ مسلم پنجابی 57 فیصدی نیں اتے انبالہ تے جلندھر ڈویژن وچ مسلمان پنجابی 26.3 اتے 32.8 فیصدی نیں۔ ایس توں وی پتہ چلدا ہے پئی پنجاب دے ڈویژناں وچ مسلماناں دی گھٹ توں گھٹ گنتری 26.3 فیصدی ہے جس دا مطلب ایہہ ہے پنجاب وچ ہر تھاں مسلمان پنجابی وسدے نیں۔ سکھاں تے ہندواں دی گنتری پاروں ایہہ الٹ ہوجاندا ہے۔ ایہو اوہ حقیقت ہے جیہڑی نہ تے نہرو رپورٹ والیاں اپنے سامنے رکھی، نہ کچلوتے منگل سنگھ ورگے پنجابیاں نیں اتے ناں ہی داکٹر انصاری، ابولکلام آزاد، سید محمود تے تیج بہادر سپرو ورگیاں ایس بارے سوال چکے۔ ایس دی وجہ توں ہی پنجاب کدی کانگرس نوں ووٹ نہیں پایا کیونجے ایہہ پنجاب بارے تصباں نال بھری سی۔اگلی لڑی وچ مسلم لیگ تے علامہ اقبال دے حوالے نال گل بات چھوئی جا سی اتے اوس تون پہلاکجھ گلاں سبھاش چندر بوس تے منگل سنگھ بارے ہو سی۔
For previous parts of the same article Click below
http://www.wichaar.com/authors/?authorID=8


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels