Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کالم تے کالمسٹ >> زباناں بارے سیاسی دانشوراں دا ’’گھما‘‘ اتے کوڑ بیانیے (چوتھی لڑی)

زباناں بارے سیاسی دانشوراں دا ’’گھما‘‘ اتے کوڑ بیانیے (چوتھی لڑی)

February 26th, 2017

19 ویں صدی تک دی کہانی تسی ترے لڑیاں وچ پڑھ لتی پئی ہن 20 ویں صدی دے پہلے ادھ (1900 توں 1947) دی کہانی بارے گل ہوسی۔ حاکم انگریز تے زباناں، لہجیاں تے لپیاں نال کھیڈ ہی رہیا سی پر وڈا کوڑ کم اودھوں ہویا جداں لوک سیاستاں دے اْلار وچ اگے آون والے سیاسی دانشوراں وی مختلف پکھاں توں نو آبادیاتی حاکماں دی تقلیداں کیتیاں۔ کجھ زباناں نوں ودھیا تے باقیاں نوں گھٹیا آکھنا ایس وچ سب توں کوڑ کم سی۔تہذیب، سائنس،مذہب اتے جدیدیت دی آڑاں لیندے ہوئے زباناں نال بدوبدی دے تفاخراں نوں جوڑیا گیا۔پہلے توں متھے ٹیچیاں تے زباناں دے تسلسلاں پاروں مطلبی بیانیے بنائے گئے۔پھیر ایس نوں قوم پرستیاں نال جوڑیا گیا جس وچ ’’ساڈا بابا اْتے رہے‘‘ دی پالیسی آگو سی۔شوہدے انگریز ’’یورپی برتری‘‘ مگر لک کے تہذیبی تے تواریخی ’’وار‘‘ کریندے سن اتے اساں وی ایسے طرز تے زباناں تے قوم پرستیاں دے تسلسلاں والے بیانیے بنائے اتے کسے نے ایس وچوں انڈین قوم پرستی کڈی تے کسے نیں تامل، بنگالی،سندھی وغیرہ۔کیونجے ایس گھمے دا اْلار قوم پرستیاں تے برتریاں ول سی تاں مارے آپ نوں سب توں وکھرا تے ودھیا ثابت کرنا لوڑی دا سی۔ ملن ورتن دی جوگی،صوفی ریت نوں مطلبی روپ دے دتا گیا اتے زباناں نوں قوم پرستیاں تے وطنی ریاستاں دے گھمے وچ بند کر دتا گیا۔ایہہ سب 20ویں صدی وچ ہویا جس پاروں ’’اک قوم۔اک زبان‘‘ دا کوڑ تھیسس اسریا جس وچ قوم تے وطنی ریاست وی گڈ مڈ سن اتے زباناں دی رنگارنگیاں توں انکار وی لوڑی دا سی۔جے انگریزاں سکندر،ارسطو،بازنتینیاں تے آریاواں نوں جن جھپا پایا سی تے اساں اجنتا دی غاراں توں انڈین قوم پرستی لبھن ٹر پئے اتے اشوک ،چانکیہ،موریا توں ٹیک لتی۔جنہاں نوں ایہہ وارا نہ کھادا انہاں محمد بن قاسم نوں متھ لیا۔اجہے وی سن جنہاں موہنجوداڑو،ہڑپہ،گندھارا نوں چن لتا۔کسے دی قوم پرستی وچ گنگ وجمن فٹ آیا تے کسے نوں وادی سندھ نال پیار ہویا۔ایہہ سب تسلسل تے بیانیے بناون دی مہماں سن جس وچ پرانیاں گلاں نوں نواں روپ دینا اتے زباناں تے رہتلاں نوں ایس دا چولا پوانا ایس سب وچ کامن سی۔جوگی صوفی ریت کسے نوں وارا نہ کھاندی سی کیونجے اوس وچ وکھرا ہون دی تھاں ملن ورتن تے زور سی۔20 ویں صدی دے پہلے ادھ وچ اساں ایہہ سب کجھ بن د ا ویکھیا تے ایس وچ انگریز، انگریز پرست تے انگریز مخالف سب رلتی سن۔
آل انڈیا کانگرس، مسلم لیگ ہی نہیں سگوں علی گڑھ، دیوبند حتاکہ کمیونسٹ وی زباناں بارے حق سچ دی گل کرن تھاں تصباں تے تقاخراں وچ رلتی رہے۔ 1900 اوہ سال ہے جداں یوپی صوبے وچ اُردو دی تھاں ہندی لادتی گئی اتے 1857 وانگ اُردو والیاں دا دوجا ہڑھ اک وار پھیر پنجاب ول آگیا۔ تاں مارے اُردو دے اک دانشور شمیم حنفی آکھیا پئی 20 ویں صدی وچ اُردو دی راکھی پنجاب کیتی۔ ایہہ راکھی سی یا جبریا فیر پنجاب وچ مسلم غیر مسلم گھما تیز کرن دا آہر ایس بارے حنفی ہوراں تے گل نہیں کرنی سی۔1901 وچ کجھ قبائلی تھاواں نال ر لایاں گیاں تے پنجاب دے چھ ضلعیاں نوں کڈ کے ایس نال جوڑدے ہوئے صوبہ سرحد بنادتا گیا۔ اینج آموں توں اٹک ول آون دی راہ تے ترے رکاوٹاں(افغانستان،فاٹا تے صوبہ سرحد) کھڑی کرن دا پراجیکٹ پورا ہویا جس نوں ڈیورینڈ لین دی ٹیک دتی گئی۔وچارے پٹھان سمجھدے رہے پئی ایہہ میلہ انہاں دی چدر چھنن لئی اساریا گیا ہے پر انگریز اں تے روس نال رل کے ایہہ ڈکا لایا سی کیونجے اوہ ’’اینٹی جرمن پراجیکٹ‘‘ شروع کر چکے سن۔ یاد رکھو پئی 1901 تیک پنجاب وچ پشور وغیرہ سب رلتی سن اتے 1897 اوہ سال ہے جداں پنجاب وچ ڈسٹرکٹ کونسلاں وی بنادتیاں گیاں سن۔ پنجاب دے جیہڑے ضلعے، صوبہ سرحد وچ گئے انہاں وچ ڈسٹرکٹ کونسلاں ترے سالاں توں کم کر رہیاں سن پرنویں بندوبست وچ ایہہ کونسلاں گھس گیاں۔کیونجے ’’سرحد‘‘ دے ناں دا صوبہ تے بنایا سی پر ہلے وی اوس نوں مکمل صوبائی حق نہیں دتے گئے سن تاں مارے ڈسٹرکٹ کونسلاں نہیں سن۔ ایس صوبہ دی 1931 تے 1941 دی مردم شماریاں دی رپورٹاں ویکھ کے پتہ چلدا ہے ایتھے ادھی آبادی پشتو بولدی سی تے ادھی پنجابی۔ ایس صوبے وچ پنجابی دے لہجیاں وچ ہند کو، گوجری، ہینکی تے سرائیکی رلتی سی۔ پنجاب وچ انگریزاں جداں اُردو لائی سی اوس ویلے پشور، ہزارہ، کوہاٹ وغیرہ پنجاب وچ سن۔ جداں صوبہ سرحد بنایا تے اوتھے وی اُردو ہی نوں رکھیا۔ سندھ ساڈی تھاواں تے اکلا صوبہ سی جتھے انگریزاں 19 ویں صدی وچ ہی سندھی نوں چلایا سی پر عربی رسم الحظ وچ۔ ایہو نہیں سگوں سندھ نوں بمبئی دے تھلے کرکے سندھیاں دا منہ انہاں پنجابیاں، بلوچاں توں پراں کردتا سی۔ جداں 1901 وچ پنجاب نوں ونڈ کے صوبہ سرحد بنایا گیا تاں انہاں ضلعیاں وچ وکھالے ہوئے پر کیونجے ہزارہ دے گزیٹئیر وچ انہاں وکھالیاں دا ذکر چند لائناں وچ ہے تاں مارے اساں وی ایس بارے زیادہ گلاں نہیں کرسکدے۔ پر پنجاب توں وکھ ہون دا غصہ انہاں لوکاں وچ اج وی ہے۔ پرصوبہ سرحد بنانا تے پٹھاناں دا فیصلہ نہیں سگوں انگریزاں دا سی اتے بہوں سارے پٹھان وی ایس تے خش نہ سن۔البتہ کجھ پٹھان قبائل نوں انگریزاں مال تے زمیناں دتیاں اتے انہاں پٹھان تے غیر پٹھان مسلیاں نوں اپنی سیاستاں دا گھما بنایا۔
1849 بعدوں انگریزاں دی پالیسیاں دا گھما دریائے آمو ول مڑیا ہویا سی اتے ڈیورینڈ لین، صوبہ سرحد بناون توں بعد ہن انگریزاں لئی برٹش انڈیا دا مرکز وی پنجاب ول لیجانا سی۔ ایس ٹیچے لئی انگریزاں دِلی وچ 1877 دے سال پہلا وڈا دربار کیتا سی تے کلکتے بیٹھے بنگالی بابواں دے کن کھڑک گئے سن۔اوہ بنگالی جہیڑے انگریزاں دے آکھن تے بندو پادیائے توں بینر جی،چٹو پادیائے توں چیٹر جی تے ٹھاکر توں ٹیگور بن چکے سن انہاں لئیایہہ وڈا جھٹکا سی۔ہشیار انگریزان ایس دربار وچ پہلا وڈا سول ایوارڈ اک ٹھاکر نوں دے کے بابواں دی تسلی کروائی۔پر گل ایتھے رکی نہیں تے نہ رکنی سی۔ دوجا وڈا دربار انگریزاں 1904 وچ اک وار پھیر دلے وچ ہی کیتا۔ ایس دربار وچ انہاں دِلی وچ اپنیاں طاقتاں دا وڈا لشکارہ وکھایا۔ ایہہ برٹش انڈیا دے مرکزنوں کلکتہ توں دِلی ول لیاون دا اعلان سی۔ ایس گل نوں بنگالی بابواں بہوں محسوس کیتا اتے ہشیار انگریزاں نوں ایس دا پتہ سی۔ پچھلے سو سالاں توں بنگالیاں تے انگریزاں اک دوجے نال رل مل کم کیتا سی۔دوناں نوں اک دوجے دا پتہ سی پر دوناں نوں ایہہ اْڈیک کہ کون پہلے وار کرے۔ ایہو اوہ ویلہ سی جداں ساڈی سیاستاں ہک نویں ٹکرا وچ اگے ودھنیاں شروع ہوئیاں۔ تقسیم بنگال اتے ایس دی منسوخیاں دی سیاست اندر کھاتے انگریزاں دا بنگالی بابواں نوں مرکز لیجاون تے راضی کرن دا ہشیار بہانہ سی۔ چیتے رہے پئی اوس ویلے دے بنگال اندر غیر بنگالی وی وادھو سن اتے بنگالی تھاواں تے مسلمان بنگالی وی زیادہ سن۔غیر بنگالیاں دی وجہ توں1905 تک دے صوبہ بنگال اندر ہندواں دے گنتری وادھو سی۔انہاں سب گلان نوں ڈیٹا تے کم کرن والے انگریزوی جاندے سن تے بابو وی۔اووڈی (اوری)زبان بولن والے اْڑیسہ والے ہی نہیں سگوں بہار، آسام تے چٹا گانگ دے غیر بنگالی سب صوبہ بنگال وچ رلتی سن۔1905 وچ بنگال نوں اینج ونڈیا پئی مسلم بنگال مشرق ول تے ہندوبنگال مغرب ول کردتا اتے اینج ایہہ ہندومسلم ہی نہیں سگوں بنگالیاں تے غیر بنگالیاں دی ونڈ دا نشان وی سی۔ایہہ دودھاری تلوار بنانا راج نیتی دا وڈا گھما ہوندا ہے۔جے بنگالی بابو ایس نویں بندوبست نوں بنگالی قوم پرستی نال چیلنج کردے تے غیر بنگالی عدم تحفظاں وچ وڑدے تے جے اوہ ایس نوں ہندو، مسلم ونڈ پاروں چیلنج کردے تاں مشرقی بنگال وکھ ہوندا۔بنگالی بابواں نے بنگالی قوم پرستی دی بنیاد تے ایس نویں بندوبست نوں چیلنج کیتا تے بنگالی زبان نوں وڈے ہتھیار وانگ ورتیا۔ دسمبر1911 وچ جداں نگریز تقسیم بنگال نوں مکایا تے اوس دے نال نالاک پاسے اڑیسہ تے بہار وی بنگال توں وکھرے ہو گئے تے دوجے پاسے مرکز کلکتے توں دِلی چلا گیا۔ بنگال نوں ونڈ توں بچاون لئی بنگالیاں اپنی لہر وچ زبان دا بہوں ورتارا کیتا اتے جے تساں اوس زمانے دے، بنگالی زبان وچ لکھے سیاسی لٹریچر دی چون ویکھو تاں لگ پتہ جاندا ہے پئی کنج زباناں سیاسی اتھل پتھل وچ عوامی خیالات دا بوتھا بنن لگیاں۔ آکھن نوں بنگالی لہر نری 5 سالاں دی سی پر ایس وچ بھرنواں سیاسی لٹریچر سامنے آیا کیونجے متحدہ بنگال دی گل کرن دا وڈا سیکولر حوالہ بنگالی رہتل تے زبان ہی سی۔ غربت دا ماریا مشرقی بنگال کلکتہ اتے بابواں ول حسرتاں تے امیداں نال وی ویکھدا سی اتے نفرتاں نال وی۔ بنگالیاں مرکز گھسن نوں مقدر جانیاپر ایس ہشیار کھیل نوں ویلے سر سمجھ نہ سکے۔ انہاں نوں ایس ہشیار کھیل دی سمجھ اک پنجابی دتی اتے عطیہ فیضی نوں لکھے 13 دسمبر 1911 دے پتر وچ اوس اک اُردو شعر لکھ گھلیا اتے ایس پرت وچ ایس کھیڈ بارے پوری گل وی کر دتی۔بھلا ہوئے روف پاریکھ دا، پئی انہاں کجھ سال پہلے عطیہ فیضی دے ایہہ خط آکسفورڈ یونیورسٹی توں مڑ چھپوائے تے شاعر دے سیاسی بیان نوں کڈ کے اپنا رواجی کانگرسی تھیسس پا دتا۔پر اوہ1948 وچ چھپی کتاب نوں تے بدل نہیں سکدے سن۔ایہہ پنجابی شاعر علامہ اقبال سن تے تساں وی ایہہ شعر پڑھو تے دسمبر1911دی سیاسی اتھل پتھل نوں چیتے رکھو۔
تاجے شاہی یعنی کلکتے سے دلی آگیا
مل گئی بابو کو جوتی اور پگڑی چھن گئی

1906 توں 1911 وچکار ایہہ اوہی ویلہ ہے جداں پنجاب وچ پنجابی کساناں بینے خلاف لہراں وی اساریاں اتے بنگال دی پکڑ دھکڑ توں دوڑے بنگالیاں نوں پنا ہواں وی دتیاں۔بنگالی تے سیاسی جتھے بندیاں نال بنگال دی ونڈ خلاف لہر چلا رہے سن پر انگریزاں دی خفیہ ایجنسیاں اوس نوں ات گرد لہر بنا دتا تے بنگالی سیاسی ہرکارے پنجاب توں فاتا تیک پناہواں لیندے رہے اتے انہاں دے جرمن جسوساں نال وی ایسے دور وچ رابطے ہوئے۔ایہہ کہانی اک وکھرا مضمون ہے تے پھیر سہی ہلے تساں پنجاب وچ کساناں دی لہر بارے پڑھوجس وچ پنجابی زبان دا وی کردار سی۔ ایس لہر وچ اک پنجابی گیت ’’پگڑی سنبھال جٹا‘‘یڈا مقیول ہویا پئی اوس لہر دا ناں ہی پگڑی سنبھال جٹا ہوگیا۔ ایہہ سب سیاستاں وچ مادری زباناں دے وڑن دا لشکارہ اتے لوک لہراں ول الاوی رسی۔ایہو اوہ وہلا ہے جداں بال کنگا دھر تلک ہوراں پہلی وار صوبیاں نوں زباناں پاروں مڑ ونڈن دی گل کیتی اتے برٹش صوبیاں دی سرحداں نوں مکاری آکھیا۔ایہہ بنگالی لہر دی چڑھتل دا ویلہ سی اتے اک مراٹھی ایہہ دسیا پئی اساں وی میدان وچ ہاں۔بال کنگا دھر تلک،بپن چندرا پال تے لالہ لاجپت رائے انڈیا وچ دھرم تے قوم پرستیاں دا رلا بناون والیاں دے موڈی نیں اتے توراریخ وچ انہاں نوں ’’لال،بال،پال‘‘ توں یاد کیتا جاندا ہے۔ال پاسے ایپپ ہندو سن، دوجے پاسے انہاں نوں اپنیاں بنگالی، مراٹھی تے پنجابی شناختاں وی یاد سن تے تریجے پاسے ایہہ ہندوستانی قوم پرست کہ اج انہاں نوں یاد کرن والے وی تناں دھڑیاں وچ ونڈے نیں۔1908 وچ جداں تلک ہوراں آزادی مگروں صوبیاں دی سرحداں نوں لسانی بنیاداں تے مڑ بناون دی گل کیتی تے انہاں نوں وی پتہ نہیں سی اوہ کہیڑا بوہا کھول رہے نیں۔پہلی گل تے ایہہ سی پئی اوہ تجویز دیندے وقت برٹش انڈیا دی سرحداں نوں چیلنج نہیں کر رہے سن سگوں اوس نوں من رہے سن۔حلانکہ اوس ویلے برٹش انڈیا وچ سمندر پار عدن وی رلتی سی اتے برما تے بہوں ساریاں چینی تھاواں وی۔دوجی تے اہمیتاں والی گل ایہہ سی پئی اوس زمانے وچ برٹش انڈیا اندر 150توں وادھو زباناں سن پر نریاں دو درجن توں گھٹ زباناں وچ لکھت دا رواج سی اتے وڈی گنتری انہاں زباناں دی سی جہیڑیاں سینہ بسینہ علم(Oral tradition)نال جڑے سن اتے نہ تے انہاں زباناں دے اخبار،رسالے سن نہ کتاباں۔بہوں ساریاں زباناں اک دوجے وچ اینج جڑیاں سن پئی انہاں نوں وکھ کرنا وی اوکھا سی۔کجھ دے بولن والے سینکڑیاں وچ سن تے کجھ ایڈی وڈیاں سن پئی اوہ اپنے اندر درجناں لہجے رکھدیاں سن۔زباناں نوں جغرافیے وچ بند کرن دا کم وطنی ریاستاں چالو کیتا سی اتے انگریزی تعلیم پاروں تلک ہوری ایس دے اسیر ہوئے۔ہندی تے اْردو دے مامیاں نوں وی ایہہ تجویز پسند نہ آئی کیونجے اوہ پورے برٹش انڈیا تے اپنی زباناں دا راج چاہندے سن۔البتہ صوبائی سیاستاں کرن والے انہاں کھڈاریاں نوں ایہہ تجویز چنگی لگی جنہاں دی زباناں صوبیاں وچ تگڑیاں یا وادھو سن۔
پہلی لام بعدوں زبان دی سیاستاں نوں منن دا پہلا سیاسی اظہار کانگرس دی 1920 دی قرارداد سی۔پر اوس نوں زباناں نوں منن دی تھاں صوبیاں دی مڑ تقسیم نال جوڑ دتا گیا۔ ایہہ اک ایسا گھما سی جس زباناں دی لہر نوں اک پاسے مڈھ دتا تے دوجے پاسے اوس نوں طاقت دی سیاست دا گھما بنادتا۔ زباناں دی رنگارنگی نوں مننا اتے زباناں نوں انہاں دا مقام دواناں اک ہور گل سی پر اوس نوں صوبیاں دی توڑ بھن اتے کٹ ودھ نال جوڑنا اک کوڑ گل سی۔ ساڈے ایتھے زباناں اک دوجے وچ وڑیاں ہوئیاں ہی نہ سن سگوں اک دوجے نال سکھدے ، اک دوجے تے اثر پاندے ہوئے اک دوجے دی لفظالیاں نوں ویورتدیاں سن۔ زباناں جغرافیے وچ قید نہ سن سگوں بہوں بندیاں نوں اک توں وادھو زباناں وی آندیاں سن اتے لہجیاں بارے وی گیان سی۔ کانگرس دی ایہہ قرار داد اک وڈا گھما سی اتے کانگرس دے بہوں لیڈراں نوں ویلے سر ایس دا پتہ وی سی۔ پر انہاں ایس الہبام نوں جاری رکھیا پئی اینج مادری زباناں نال جڑے سارے دانشور وی بھلیکھے پئے گئے۔ اک پاسے کانگرس اُردو ہندی جھیڑیاں نوں انگریزاں دا وار آکھدی سی اتے ہندی تے اْردو دوناں نوں اک زبان منیندی سی اتے 1935 وچ چھپی جواہر لال نہرو دی کتاب وچ اوہ وچلار راہ کڈہدے ہوئے’’ ہندوستانی زبان‘‘ دا علم چکیاں نظر آندا ہے پر دوجے پاسیکانگرس وچ اجہے لیڈر وی سن جہیڑے ہندی زبان نوں پورے انڈیا وچ پرچلت کران لئی تیار سن۔زباناں شاعراں تے ادیباں ہتھوں نکل کے سیاستداناں ہتھ اینج آگئی جنج رضیہ غنڈیاں وچ۔مسلم لیگ نے اْردو نوں جن جھپا ماریا ہویا سی اتے اْردو ہندی جھیڑے اوس نوں سوٹ کردے سن۔آردو دا گڑھ پنجاب سی جتھے انگریزاں 1865وچ اْردو لائی سی۔ پر جنجاب وچ 1916دے لکھنو پیکٹ بعدوں مسلم لیگ ونڈی گئی سی۔ایہہ معاہدہ اک دودھاری تلوار سی جس دا وار پنجابی تے بنگالی مسلماناں تے کیتا گیا۔اینج جاپدا ہے تقسیم بنگال تے لکھنو پیکٹ دا سکپرٹ رائٹر اک ہی سی۔اک پاسے مسلماناں دا جداگانہ انتخاب دا حق من لتا گیا پر دوجے ہتھ نال پنجاب تے بنگال وچ مسلم اکثریتاں نوں مکا دتا گیا۔ایہہ اک ہشیار چکر سی پر اجہے ہشیار چکر ہمش پٹھے رزلٹ کڈدے نیں۔اوس ویلے تیک پوری برٹش انڈیا وچ دو ہی صوبے سن جتھے مسلم اکثریتاں سن اتے انہاں دوناں صوبیاں وچ مسلم تے غیر مسلم دا فرق دس فیصدی توں وی گھٹ سی۔صوبہ سرحد نوں صوبائی حق نہیں ملے سن، بلوچستان ہلے صوبہ نہیں بنیا سی اتے سندھ نوں بمبئی تھلے لیا ہویا سی۔لکھنو پیکٹ پاروں اک ویٹیج فارمولا بنایا گیا جس وچ آکھیا گیا پئی ہر صوبہ وچ اکثریتی مذہب والے اپنیاں دس فیصدی سیٹاں دوجے مذہباں والیاں نوں دین۔ایس نال اقلیتی مسلمان صوبیاں دی اشرافیہ نوں وی فیدہ ہویا تے برٹش انڈیا وچ اک وی مسلم اکثریتی صوبہ نہ رہیا۔میاں محمد شفیع تے علامہ اقبال اپنی وکھری مسلم لیگ بنا لتی اتے پہلے حکیم اجمل خان تے بعد وچ چترنجن داس(سی آر داس) تے خلافت کمیٹی پنجاب والیاں وی انہاں دا ساتھ دتا اتے پنجابیاں تے بنگالیاں نوں لکنو پیکٹ دے ’’مکر‘‘ دی کہانی سمجھ آگئی۔ زباناں بارے سیاست دا پہلا گھپا اودھوں نظر آیا جداں 1928 وچ کانگرس دے وڈے ناواں موتی لال دی قیادتاں وچ نہرو رپورٹ لکھی ۔ ایہہ280 صفحیاں دی رپورٹ ہے اتے ایس توں تہانوں سمجھ آئے گی پئی ساڈے ایتھے زبان دی سیاستاں کیوں پچھے گیاں اتے ایس دے بیانیاں وچ کیہڑے گھاٹے سن۔ ایہہ ہن اگلی لڑی وچ۔
Link of Last 3 parts
Part 3          http://www.wichaar.com/news/119/ARTICLE/32419/2017-02-22.html
Part 2        http://www.wichaar.com/news/119/ARTICLE/32411/2017-02-21.html
Part 1      http://www.wichaar.com/news/124/ARTICLE/32400/2017-02-19.html


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels