Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کالم تے کالمسٹ >> برٹش راج تے زباناں بارے پالیسیاں (دوجی لڑی)

برٹش راج تے زباناں بارے پالیسیاں (دوجی لڑی)

February 21st, 2017

زباناں دے حوالے نال 19 ویں صدی توں پہلے دی گل پحھلی لڑی وچ ہوچکی ہے اتے ایہہ وی پئی ایہہ لکھتی علم (Written Knowldge) تے وطنی ریاستاں دی چڑھتل دا ویلہ سی۔ جے تہاڈی 1701 توں 1799 تیک دی دنیا تے نظر ہوئے تاں تسی آکھ سکدے ہوپئی وڈی بادشاہتاں مک رہیاں سن اتے نکی باشاہتاں (جغرافیہ نال جڑیاں بادشاہتاں،جنج زار روس، جرمن بادشاہی، شیوا جی، سہ حاکمان لہور، اودھ بنگالہ دے نواب) توں دنیا وطنی ریاستاں ول پینڈا کٹ رہی سی۔ جیہڑے مغلاں (چغتیاں) دے زوال دا ماتم کردے نیں اوہ ایہہ گل نوں منن لئی تیار نہیں سن یا انہاں نوں اندازے نہیں سن پئی دنیا دا بوتھا جغرافیہ تے سرحداں تے بنن والی حکومتاں ول ہے۔ پر 20 ویں صدی تیک انہاں نوں دنیا دے نویں بوتھے دا لشکارہ ہوگیا۔ ذرا غور کرو، اج جداں نٹرنیٹ، ڈیجیٹل اکانومی تے نرم باڈراں دی گلاں ہورہیاں نیں ، ایہہ وی دنیا دے نویں بوتھے دے لشکارے نیں اتے اج وطن ریاستاں دے مامیاں اوہی پوزیشن لتی ہوئی جہیڑی کسے زمانے وچ وڈی باشاہتاں اتے انہاں دے وارثاں دی سی۔ پر ویلے نوں کون ڈک سکدا ہے بھلا۔ سمجھن والی گل ایہہ ہے جداں ، انگریز اں اتے دوجی یورپی قوماں سمندری رستیاں راہیں دنیا تے قبضے کررہیاں سن اوس ویلے انسانی حقاں، رہتل، رنگارنگیاں، قنون دی حکمرانیاں دا زمانہ ہلے نہیںآیا سی۔ سگوں سارا زور قبضیاں تے لوکائی نوں قابو رکھن اتے لشکر کشیاں وچ سی۔ فوجی مہماں، سائنسی ایجاداں، دھرم تے ادب سب کجھ وطنی ریاستاں دے مفاداں نال نتھی ہورہیا سی اتے اشرافیہ مرکزیت پسندیاں نوں وطن تشکیلاں دا وڈا تھیم منیندی سی اتے ایس وچ عام بندیاں دی کوئی تھاں نہیں سی۔
دانشور، ادیب، شاعر اتے نظریاتی لوک ضرور اک نویں دنیا اسارن دے سفنے ویکھدے سن پر اشرافیہ دا ٹیچا ہورسی۔ ایہو اوہ ویلہ سی جداں پرتگا لیاں، ولندیزیاں بعدوں ہن انگریز تے فرانسیسی ساڈی دھرتی ول سمندری رستیاں توں آئے سن۔ صدیاں توں جاری زمینی تجارتاں دے رستے یعنی ریشمی (سلک) روٹ اجڑ گیا سی کیونجے عثمانی سلطنت والیاں اپنی کنڈ تے وسط ایشیائی تھاواں نوں فاٹا ٹائپ بندوبست وچ رکھ کے اپنی کنڈ نوں محفوظ کیتا سی اتے اپنا بوتھا افریقہ، یورپ، مڈل ایسٹ ول کیتا ہویا سی۔انگریزاں فاٹا بناون دا کم ترکاں توں سکھیا سی پر ایس نوں منیا کدی نہیں۔
سمندری رستیاں تے قزاقاں دا راج سی اتے یورپی قوماں انہاں قزاقاں نال رل کے ہی بحرہ روم، بحیرہ احمر توں قبضے کردے ہوئے ساڈے تیک اپڑے سن۔ 1803 تیک انگریز بنگال توں دلی دی تھاں واں تے قابض ہوچکے سن اتے 1812 دی فرانس (نپولین) تے روس دی لڑائی بعدوں اوہ دنیا دے وڈے حاکم بنن لئی تیار سن۔ دلی تے قبضے توں پہلاں توں انہاں دا ٹیچا آمو پار جان دا سی اتے ایشیا نوں قابو کرن دے سفنے ویکھدے سن۔ اوہناں لئی نرا انڈیا ہی نہیں سگوں پوری دنیا سونے دی چڑیا سی پر کابل تے لہور تیک دی تھاواں نوں اوہ آموپار جاون دے حوالیاں نال سٹریٹجک اہمتیاں دیندے سن اتے ایس مہم نوں 18 ویں تے 19 ویں صدی دی گوریاں دی لکھتاں وچ فرنیٹر فار وڈ پالیسی آکھیا جاندا سی۔انگریزاں نوں آموپار جاون دی چھیتی سی پر انہاں خلاف اک دیوار کھڑی ہوگئی اتے ایہہ’’ لہور دربار‘‘ دی سرکار سی جس نو ڈھاون لئی انہاں نوں 50 ورہے ہور لگ گئے۔ 1849 وچ لہور تے قبضیاں بعدوں انگریزاں نویں بندوبست نوں بنانا شروع کیتا۔ 19 ویں صدی دا دوجا ادھ یعنی 1849 توں 1900 وچکار انہاں جیہڑا نواں بندوبست اساریا اوہ مرکزیت پسندیاں دا گھما سی اتے ایس نوں انہاں ’’ون نیشن تھیوری‘‘ وانگ اساریا پر ایس وچ یمن دی بندگاہ عدن وی رلتی سی۔ پنجاب تے قبضیاں توں پہلاں ایس دا روپ بننا شروع ہویا سی جداں لارڈ میکالے 1835 وچ مشہور خطبہ دتا۔ میکالے انہاں نوں روس توں ڈرایا اتے آکھیا پئی اْتھے اک مڈل کلاس بن چکی ہے اتے اوہ تہانوں نواں چیلنج دے سکدی ہے۔ میکالے ایہہ وی آکھیا پئی انگریزی زبان نوں لاؤ تے فارسیاں نوں مکاؤ۔ ایس دے نال نال میکالے اک ہور اچیچی گل وی آکھی جس نوں انڈین قوم پرست یاد رکھنا نہیں چاہندے ہاں۔ میکالے آکھیا پئی تعلیم نوں دھرم توں وکھرا کردیو۔ سب توں پہلاںیورپ وچ میکالے خلاف مشنریاں وڈا حتجاج کیتا۔ 1837 وچ انگریزاں فارسیاں نوں مکاون دا حکمنامہ جاری کیتا اتے فارسی نوں بڑی ہشیاریاں نال کدی ایرانیاں دی اتے کدی مسلماناں دی زبان آکھیا۔ فارسی مکاؤ تے انگریزی لاؤ پراجیکٹ انگریز دی اصل لسانی پالیسی سی اتے بعد وچ ایس بڑے انڈے بچے دتے جس وچ اُردو، ہندی نوں وکھری وکھری زباناں آکھنا وڈا گھماسی۔ اُردو، ہندی جھڑیاں توں ہندو مسلم جھیڑیاں ول گل بدوبدی ودھ جاندی سی اتے ایہہ حاکماں نوں سوٹ کردا سی۔ فارسی دشمنی وچ انگریز اں کتھے بنگالی نوں وی چلایا تے کتھے سندھی نوں وی گل لایا پر ناں انہاں نوں نہ بنگالی نال پیار سی نہ ہی سندھی نال سگوں اوہ فارسی مکاؤ پراجیکٹ تے لگے سن۔ 1850 وچ ریلوے ایکٹ وی آیا تے پہلا بلدیاتی ایکٹ وی آیا تے 1854 تیک جداں ووڈز ڈسپیچ آیا تد تیک نویں بندوبست دا بوتھا بنایا جا چکیا سی۔ چیتے رہوئے پئی پنجاب تے قبضے توں پہلاں ہی ستلج پار توں دلی تیک دی پنجابی تھاواں تے انگریز اُردو تے ہندی دا گھما چلا چکے سن اتے دلی کالج تے لدھیانے کالج ایس نویں گھمے لئی ’’ٹہنگ‘‘ پیدا کرن وچ وڈا کردار ادا کیتا سی۔
ایس دور وچ ہندواں نوں فارسی توں دور کرن لئی ہندی، بنگالی دی حمائیتاں کیتیاں، مسلماناں نوں فارسی توں دور کرن لئی کدی عربی دی حمائتیاں تے کدی اُردو دی پوڑی بنائی تانجے فارسی توں دور ہویا جاسکے۔ پنجابی نوں سکھاں دی زبان آکھیا گیا تانجے پنجابی مسلمان اُردو اتے ہندو پنجابی ہندی ول دھیان دین۔ ایہو نہیں سگوں پنجابی لئی گورمکھی سکرپٹ نوں چکیا اتے سکولاں وچ وی چلایا۔ بنگالیاں نوں ایہہ آکھیا پئی اوہ دیونا گری سکرپٹ وچ بنگالی لکھن اتے فارسی لپی وچ بنگالی لکھن دی ریت نوں مکاون ۔ سندھیاں نوں وی عربی سکرپٹ (لپی) وچ سندھی لکھن دی مت دتی(جس نوں نسخ آکھدے نیں) کیونجے سندھ سمندری گھاٹاں پاروں فارس دے نیڑے سی تے 1807 وچ نپولین سندھ تے پنجاب نال مل کے ہی ایس پاسے آنا چاہندا سی۔
انگریزاں وچ مختلف خیالاں دے لوک سن اتے انہاں وچ برائن ہیوگل،لارنس،ڈلہوزی، میکالے، میو توں لے کے لائٹنر تیک مختلف گلاں کرن والے رلتی سن۔ ہیوگل ورگے تے وسیع تر یورپی سلطنت دا سفنہ ویکھن والے جرمن سن پر اوس نوں کیہ پتہ سی پئی ایس سارے چکر وچوں انگلش قوم دی حکمرانیاں ہی نکلن گیاں۔
سکھاں تے ہندواں نوں ایتھے دے مسلماناں توں وکھ کرن لئی جیمس مل مسلمان حملہ آوراں دا تھیس 1824 توں 1831 وچکار لکھی کتاب راہیں چکیا سی پئی ایس گھمے نیں بڑے بڑے دانشوراں نوں چکر دتی رکھیا۔ انگریزاں دا وڈا گھما تے فرنٹیرفاروڈ پالیسی سی اتے فارسی مکاؤ پراجیکٹ ایسے دا بچہ سی جس نوں’’ ونڈو تے راج کرو‘‘ دی پالیسیاں وی ٹیک دتی گئی سی۔ یاد رکھن دی گل ایہہ ہے پئی جس سال 1839 لہور دربار دا حاکم مریا اوس توں بعد ساڈی ساری تھاواں تے نرے 10 سالاں وچ واری واری انگریزاں قبضہ کرلتا۔کابل، قندھار (1839)، قلات (1840)، سندھ (1843)، کشمیر (1846)، اتے لہور 1849 وچ انگریز قابو کیتا۔ ٹھٹھہ نیڑے ساڈی دریاواں نال جڑی پرانی بندرگاہ لہوری بندریالہوری ڈاہرو سی جس دا ذکر پرتگالیاں بڑی شاناں نال کیتا اتے اکبر جداں ایس نوں قابو کیتا تے ایس نوں ساڈی تھواں دی ’’سورت‘‘ وانگ آکھیا۔ انگریزاں ایس دی تھاں کراچی شہر وسایا اتے نہری بندوبست بناون بعدوں دریائی تجارتاں نوں مکا دتا۔ فرنٹیرفارورڈ پالیسی دی تھاواں اوہی سن جتھے بعد وچ ڈیوربنڈ لائن بنائی گئی۔ایس وچ پنجاب، کشمیر، بلتستان، سرحد تے بلوچستان دی تھاواں رلتی سن اتے انہاں تھاواں تے ہی مادری زباناں نوں نہیں لایا گیا۔ ایس بارے اگلی لڑی نوں اڈیکو۔
 Part one
http://www.wichaar.com/news/124/ARTICLE/32400/2017-02-19.html


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels